Najskuteczniejszymi środkami na stonkę ziemniaczaną w Polsce w 2026 roku są insektycydy zawierające chlorantraniliprol (IRAC 28) lub acetamipryd (IRAC 4A). Te substancje czynne mają potwierdzone działanie systemicze lub wgłębne i są bezpieczne dla pszczół. Optymalny termin zabiegu przypada na pojaw larw L1-L2, przy temperaturze powietrza między 15 a 25°C. Bez odpowiedniej ochrony plony mogą zmniejszyć się nawet o 30-50%, a w skrajnych przypadkach nawet o 90%. Chlorpiryfos został wycofany z użytku w UE od 2020 roku i nie jest dopuszczony do stosowania.
Jak rozpoznać stonkę ziemniaczaną i jej stadia rozwojowe?
Stonkę ziemniaczaną (Leptinotarsa decemlineata) łatwo rozpoznać dzięki jej charakterystycznemu ubarwieniu. Skrzydła ma pokryte żółto-pomarańczową powłoką z dziesięcioma czarnymi, podłużnymi paskami. Dorosły chrząszcz osiąga długość od 9 do 11 mm i wyraźnie wyróżnia się na tle liści ziemniaka.
Jaja stonki składane są w grupach liczących od 20 do 50 sztuk na spodniej stronie liści. Mają intensywny, pomarańczowy kolor i owalny kształt. Larwy rozwijają się poprzez cztery stadia (L1-L4). Na początku są niewielkimi, czerwonymi osobnikami, a w kolejnych etapach rosną, by osiągnąć do 15 mm, przybierając brązowawo-spłowiały, pulchny wygląd.
Poczwarki przyjmują wiśniowoczerwony odcień i okrągły kształt, a ich rozwój przebiega w glebie na głębokości od 5 do 15 cm. Zrozumienie kolejnych etapów rozwoju tego owada jest niezwykle ważne, gdyż pozwala dobrać właściwy moment do przeprowadzenia zabiegu chemicznego.
Jakie straty w uprawach wywołuje stonka ziemniaczana?
Bez stosowania skutecznej ochrony chemicznej stonka ziemniaczana może zniszczyć od 30 do 50% plonu bulw. W sytuacji masowego pojawu larw podczas fazy zawiązywania bulw straty te mogą sięgnąć nawet 70-90%. To głównie larwy odpowiadają za szkody, stanowiąc 75-85% wszystkich uszkodzeń.
Larwy w stadium l4 zjadają około cztery razy więcej liści niż te w wcześniejszych stadiach l1-l3 razem wzięte. Gdy rośliny tracą liście całkowicie w okresie zawiązywania i nalewania bulw (bbch 41-59), wzrost bulw zostaje zahamowany, co prowadzi do znaczącego obniżenia plonu. W Polsce straty na plantacjach przemysłowych sięgają setek milionów złotych rocznie, zwłaszcza jeśli ochrona jest wprowadzana zbyt późno lub jest niewystarczająca.
| Temat | Najważniejsze informacje |
|---|---|
| Rozpoznanie i stadia rozwojowe stonki ziemniaczanej | Chrząszcz ma żółto-pomarańczowe skrzydła z 10 czarnymi paskami, długość 9-11 mm. Jaja pomarańczowe, składane po 20-50 na spodzie liści. Larwy przechodzą 4 stadia (L1-L4), dorastając do 15 mm, poczwarki wiśniowoczerwone, rozwój w glebie 5-15 cm głębokości. |
| Najskuteczniejsze środki chemiczne (2026) | Insektycydy z chlorantraniliprolem (IRAC 28) i acetamiprydem (IRAC 4A), chlorantraniliprol działa szybkoparalitycznie, acetamipryd systemowo. Pyretroidy (lambda-cyhalotryna, IRAC 3A) działają kontaktowo i żołądkowo, ale skuteczność zmalała na wschodzie Polski. Chlorpiryfos wycofany w UE od 2020 roku. |
| Optymalny czas oprysku | Oprysk najlepiej wykonać gdy larwy osiągną stadia L1-L2, zwykle w drugiej połowie maja lub pierwszej czerwca. Dorosłe chrząszcze wychodzą z gleby przy temperaturze 14-15°C. Progi szkodliwości: 1 jajo na roślinie, 15 larw na roślinie lub 1 dorosły chrząszcz na 25 roślin. Zabiegi późniejsze są mniej skuteczne i bardziej kosztowne. |
| Zapobieganie uodparnianiu się na opryski | Rotacja środków o różnym mechanizmie działania jest kluczowa. W sezonie używać tylko jednego insektycydu z danej grupy IRAC. Przykładowo rotować IRAC 3A (pyretroidy), 4A (acetamipryd) i 28 (chlorantraniliprol). Monitorować skuteczność i zmieniać grupy. Włączać metody biologiczne (Spinosad, Bacillus thuringiensis) oraz ograniczać chemiczne zabiegi. |
| Domowe i ekologiczne metody zwalczania | Ręczne zbieranie chrząszczy, jaj i larw. Stosowanie preparatów z Bacillus thuringiensis var. tenebrionis (efektywne na larwy L1-L2) i Spinosad (działa na wszystkie stadia larw). Gnojówka z pokrzywy i wyciąg z wrotyczu mają ograniczoną wiarygodność. Agrotechnika: opóźnione sadzenie, siatki ochronne, płodozmian z nieżywicielskimi roślinami. |
Jaki jest najskuteczniejszy chemiczny środek na stonkę ziemniaczaną?
Najskuteczniejsze środki chemiczne do zwalczania stonki ziemniaczanej w Polsce w 2026 roku to insektycydy oparte na chlorantraniliprolu (IRAC 28) oraz acetamiprydzie (IRAC 4A).Chlorantraniliprol działa zarówno wgłębnie, jak i przez układ pokarmowy, szybko paraliżując larwy i dorosłe chrząszcze już w kilka godzin po aplikacji.
Natomiast acetamipryd cechuje się działaniem systemowym, przenika przez tkanki roślin, docierając nawet do szkodników ukrywających się na spodniej stronie liści. Pyretroidy, zawierające lambda-cyhalotrynę (IRAC 3A), wykazują działanie kontaktowe i żołądkowe.
Choć są tańsze, to na terenach wschodniej Polski ich efektywność zmalała ze względu na pojawienie się odpornych populacji stonki. Chlorpiryfos, czyli związek fosforoorganiczny, został wycofany z użycia w Unii Europejskiej od 2020 roku i obecnie nie jest legalny do stosowania. Planując ochronę roślin, warto zawsze sprawdzać aktualny rejestr środków prowadzony przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Czym różnią się systemiczne i wgłębne środki insektycydowe?
Insektycydy systemiczne wnikają do roślin przez korzenie lub liście, a następnie są transportowane wraz z sokiem roślinnym po całej roślinie. Dzięki temu mogą dotrzeć do szkodników ukrytych w trudno dostępnych miejscach, takich jak spód liści czy stożki wzrostu. Przykładem takiego środka jest acetamipryd, który sprawdza się szczególnie wtedy, gdy larwy i dorosłe chrząszcze jednocześnie żerują na różnych partiach rośliny.
Środki wgłębne przenikają przez skórkę liścia i tkanki roślinne, ale ich działanie ogranicza się do miejsca aplikacji, ponieważ nie są transportowane na większe odległości. Skutecznie eliminują szkodniki obecne w bezpośrednim kontakcie z preparatem.
Dobrym przykładem takiego insektycydu jest chlorantraniliprol, który łączy właściwości wgłębne z silnym działaniem żołądkowym, co zwiększa jego efektywność. Środki działające wyłącznie kontaktowo, takie jak pyretroidy zawierające lambda-cyhalotrynę, pozostają na powierzchni liści i zwalczają tylko te owady, które bezpośrednio zetkną się z opryskanym miejscem. Ich skuteczność jest więc mocno uzależniona od staranności aplikacji oraz sprzyjających warunków atmosferycznych po zabiegu.
Jaki preparat zwalcza jaja i larwy stonki ziemniaczanej?
Chlorantraniliprol (IRAC 28) to aktywny składnik, który zwalcza zarówno jaja, jak i wszystkie stadia larwalne stonki ziemniaczanej. Jego działanie polega na stymulacji receptorów rianodynowych znajdujących się w mięśniach szkodnika, co wywołuje niekontrolowane uwalnianie wapnia. W efekcie larwy doświadczają paraliżu mięśni i giną w ciągu 24-72 godzin.
Dodatkowo preparat wykazuje właściwości owobójcze, po aplikacji na liście jaja ulegają zahamowaniu rozwoju i nie mogą się prawidłowo rozwijać. Zaleca się stosowanie środków z chlorantraniliprolem w dawce od 50 do 62,5 ml substancji aktywnej na hektar, zabieg należy przeprowadzić w okresie BBCH 31-49 fazy rozwojowej ziemniaka. Badania przeprowadzone przez Instytut Ochrony Roślin, Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu wykazały, że chlorantraniliprol eliminuje larwy L1-L3 ze skutecznością sięgającą ponad 90%, osiągnięcie optymalnych rezultatów zależy jednak od dokładnego doboru czasu aplikacji.
Mospilan czy Coragen, który oprysk na stonkę wybrać?
Nagłówek wspomina o nazwach handlowych Mospilan i Coragen, oba produkty zawierają różne substancje aktywne należące do odmiennych grup IRAC, więc nie można ich bezpośrednio ze sobą zestawiać. Mospilan 20 SP opiera się na acetamiprydzie (IRAC 4A), czyli systemicznym neonikotynoidzie, który oddziałuje na układ nerwowy stonki. Od marca 2026 roku preparat będzie przeznaczony wyłącznie dla profesjonalistów posiadających aktualne zaświadczenie potwierdzające ukończenie stosownego szkolenia.
Z kolei środki z chlorantraniliprolem (IRAC 28) to grupa diamidów, które działają na inne receptory, rianodynowe mięśni, a nie bezpośrednio na układ nerwowy. Co więcej, chlorantraniliprol cechuje się większym bezpieczeństwem dla pszczół i jest rekomendowany jako środek priorytetowy w ramach integrowanej ochrony roślin (IPM).
Przy podejmowaniu decyzji o wyborze insektycydu kluczowe jest uwzględnienie historii stosowania środków na danym polu. Na przykład, jeśli w poprzednich sezonach były używane pyretroidy (IRAC 3A), wskazane jest przejście na preparaty z grup IRAC 4A lub IRAC 28. Nie wolno stosować kolejny raz środków o tym samym mechanizmie działania.
Który insektycyd na stonkę jest bezpieczny dla pszczół?
Acetamipryd i chlorantraniliprol to aktywne związki, które uznaje się za bezpieczne dla pszczół miodnych. Badania przeprowadzone przez IOR-PIB w Poznaniu wykazały, że acetamipryd nie wywiera negatywnego wpływu na pszczoły ani poprzez kontakt, ani w wyniku spożycia.
Chlorantraniliprol działa specyficznie na receptory rianodynowe, które występują u bezkręgowców. U pszczół receptory te są jednak mniej podatne na działanie tej substancji niż u chrząszczy. Dane z europejskiej rejestracji (EFSA) potwierdzają, że ryzyko stosowania chlorantraniliprolu dla zapylaczy jest znikome.
Tiachlopryd i imidakloprid, również zaliczane do neonikotynoidów, zostały wycofane z rynku w Unii Europejskiej ze względu na wykazane zagrożenia dla pszczół i innych zapylaczy.
Pyretroidy, takie jak lambda-cyhalotryna, są szkodliwe dla pszczół zwłaszcza w momencie bezpośredniego kontaktu. Dlatego należy:
- Wykonywać opryski środkami zawierającymi pyretroidy wieczorem lub wcześnie rano, gdy owady nie są aktywne na polu,
- Całkowicie wykluczyć ich stosowanie podczas okresu kwitnienia roślin.
Kiedy najlepiej wykonać oprysk na stonkę ziemniaczaną?
Najlepszy moment na oprysk przeciwko stonce ziemniaczanej to okres, gdy larwy osiągają stadia l1-l2. W naszych warunkach klimatycznych najczęściej przypada to na drugą połowę maja lub pierwszą połowę czerwca.
Dorosłe chrząszcze wychodzą z gleby, gdy temperatura wierzchniej warstwy przekracza 14-15°C, co w Polsce zazwyczaj ma miejsce na początku maja. Po złożeniu jaj ich wylęg następuje po 5-10 dniach, tempo tego procesu zależy od temperatury, przy cieplejszej aurze larwy pojawiają się szybciej.
Wykonanie oprysku powinno nastąpić po osiągnięciu określonych progów szkodliwości, które wynoszą:
- 1 złożone jajo na pojedynczej roślinie,
- 15 larw na jednej roślinie,
- Lub 1 dorosły chrząszcz przypadający na 25 roślin.
Oprysk przeprowadzony w stadium l1-l2 jest nie tylko najbardziej ekonomiczny, ale również najskuteczniejszy. Larwy są wtedy niewielkie, intensywnie żerują i dobrze odpowiadają na zastosowane środki biologiczne lub chemiczne. Zwlekanie z zabiegiem aż do momentu, gdy larwy osiągną stadia l3-l4, prowadzi do większego zużycia preparatów i jednocześnie obniża ich efektywność.
W jakiej temperaturze oprysk na stonkę jest najbardziej skuteczny?
Optymalna temperatura powietrza do przeprowadzenia oprysku na stonkę ziemniaczaną wynosi od 15 do 25°C. Pyretroidy, zwłaszcza z lambda-cyhalotryną, są bardziej skuteczne, gdy temperatury spadają poniżej 20°C, ponieważ w upalne dni ich cząsteczki szybciej odparowują z liści, co skraca czas działania preparatu. Neonikotynoidy i diamidy, takie jak acetamipryd czy chlorantraniliprol, świetnie radzą sobie zarówno w umiarkowanych, jak i wyższych temperaturach przekraczających 25°C, kiedy to pyretroidy zaczynają tracić efektywność.
Zabiegi najlepiej wykonywać przy wilgotności powietrza powyżej 50% oraz przy słabym wietrze, czyli nieprzekraczającym 3 m/s. Takie warunki pomagają ograniczyć znoszenie cieczy i zwiększają skuteczność oprysku. Optymalnym czasem na przeprowadzanie zabiegów jest poranek między 6:00 a 10:00 oraz wieczór od 18:00 do 20:00 Pozwala to zmniejszyć parowanie środków ochrony roślin i minimalizuje zagrożenie dla pszczół. Gdy temperatura gleby przekracza 14°C, warto intensywniej obserwować pole, ponieważ wtedy pojawiają się dorosłe chrząszcze stonki ziemniaczanej.
Jakie dawkowanie środka należy zastosować na hektar uprawy?
Dawki insektycydów stosowanych przeciwko stonce ziemniaczanej zależą od rodzaju substancji czynnej oraz konkretnego środka ochrony roślin. Każda etykieta rejestracyjna precyzyjnie wskazuje maksymalną ilość preparatu, którą można wykorzystać na hektar.
Preparaty z chlorantraniliprolem aplikuje się w dawce od 50 do 62,5 ml cieczy zawierającej substancję aktywną na hektar, najlepiej w fazie rozwojowej ziemniaka oznaczonej jako BBCH 31-49. Koncentrat acetamiprydu (200 g/l) stosuje się natomiast w ilości 120-180 ml/ha, a lambda-cyhalotrynę w dawce 120-160 ml na hektar. Zazwyczaj do oprysków rzędowych lub całorozsianych wykorzystuje się od 200 do 400 litrów wody roboczej na hektar. Ważne jest, aby nie obniżać dawek poniżej tych podanych na etykiecie, ponieważ może to prowadzić do rozwoju odporności stonki na dany preparat i naruszać zasady dobrej praktyki rolniczej. Dokładne odmierzanie dawki na konkretną działkę jest kluczowe, nawet pomniejszenie ilości środka o kilkanaście procent może zmniejszyć skuteczność oprysku o 20-30%.
Jaki jest okres karencji po zastosowaniu insektycydu?
Okres karencji to czas, który musi minąć od ostatniego użycia środka ochrony roślin aż do momentu zbioru. W tym czasie nie powinno się zbierać ziemniaków przeznaczonych do spożycia lub sprzedaży. W przypadku preparatów zawierających chlorantraniliprol stosowanych na ziemniakach, karencja wynosi 14 dni.
Acetamipryd natomiast, w zależności od produktu, charakteryzuje się okresem ochronnym od 3 do 7 dni, na przykład dla preparatów o stężeniu 200 g/l jest to 7 dni. Karencja związana z lambda-cyhalotryną jest wskazana na etykiecie konkretnego środka, dlatego rolnik powinien zweryfikować tę informację przed zakupem i zastosowaniem preparatu.
Nieprzestrzeganie wymaganego czasu karencji może skutkować wykryciem pozostałości środka przekraczających dopuszczalne normy (NDP) w ziemniakach, co dodatkowo niesie za sobą ryzyko konsekwencji prawnych. Warto pamiętać, że okres karencji liczony jest od dnia ostatniego zabiegu, a nie od pierwszego zastosowania środka w trakcie sezonu.
Jak zapobiegać uodparnianiu się stonki ziemniaczanej na opryski?
Stonka ziemniaczana szybko nabywa odporność na insektycydy stosowane wielokrotnie z tej samej grupy IRAC. Kluczem do zapobiegania temu zjawisku jest regularna rotacja środków o różnych mechanizmach działania.
Na przykład, w jednym sezonie warto sięgnąć po preparaty z grupy IRAC 3A (pyretroidy), następnie w kolejnym użyć środków z IRAC 4A (acetamipryd), a potem z IRAC 28 (chlorantraniliprol). W trakcie jednego sezonu nie zaleca się wykonywać więcej niż jednego zabiegu tym samym insektycydem lub preparatami z tej samej grupy IRAC. Badania prowadzone przez IOR-PIB ujawniły przypadki odporności stonki ze wschodniej Polski na deltametrynę i lambda-cyhalotrynę, co jest dowodem na konieczność uważnego monitorowania skuteczności zabiegów i zmiany grupy IRAC w kolejnych sezonach.
Zmniejszenie liczby zabiegów chemicznych oraz włączenie do rotacji metod biologicznych, takich jak:
- Spinosad,
- Bacillus thuringiensis var. tenebrionis,
- Inne naturalne środki,
Skutecznie spowalnia rozwój odporności u tego szkodnika. Dzięki takiemu podejściu ochronimy uprawy i zachowamy skuteczność dostępnych środków.
Jakie są skuteczne domowe i ekologiczne sposoby na stonkę ziemniaczaną?
W ekologicznych uprawach oraz w przydomowych ogródkach skutecznym sposobem zwalczania stonki ziemniaczanej jest ręczne zbieranie dorosłych chrząszczy, jaj i larw. Choć metoda ta wymaga sporo pracy, na niewielką skalę pozwala ograniczyć liczebność szkodników bez użycia środków chemicznych.
Preparaty zawierające Bacillus thuringiensis var. Tenebrionis (Bt), naturalną bakterię glebową produkującą toksyczne białka zabijające larwy chrząszczy, są dopuszczone do stosowania w rolnictwie ekologicznym. Szczególnie efektywne działanie wykazują na młode larwy, przede wszystkim w stadiach L1-L2.
Spinosad, będący naturalnym związkiem wytwarzanym przez bakterie Saccharopolyspora spinosa, działa na larwy we wszystkich stadiach rozwojowych. Preparaty z tą substancją można bezpiecznie stosować w uprawach ekologicznych.
Gnojówka z pokrzywy oraz wyciąg z wrotyczu są często używane jako środki odstraszające stonkę, jednak brak jest rzetelnych badań potwierdzających ich skuteczność. W związku z tym nie mogą one zastąpić oficjalnie zarejestrowanych preparatów.
Do agrotechnicznych metod ograniczania populacji stonki ziemniaczanej należą:
- Opóźnione sadzenie ziemniaków,
- Stosowanie siatek ochronnych na początku wzrostu roślin,
- Prowadzenie płodozmianu z gatunkami roślin, które nie są żywicielami stonki.